Nie zawsze ocenialiśmy ludzi po wyglądzie. Jak powstało body positive?

Przez większą część historii człowieka problemem nie był nadmiar kalorii, lecz ich brak, dlatego pełniejsze ciało mogło oznaczać dobrobyt, zdrowie i wysoką pozycję społeczną. Dopiero nowoczesność stopniowo przekształciła wygląd w rodzaj społecznego egzaminu, z którego każdy był nieustannie rozliczany. Aby zrozumieć, dlaczego narodził się ruch body positive, trzeba cofnąć się znacznie dalej niż do mediów społecznościowych i współczesnych debat o akceptacji ciała, ponieważ jego prawdziwa historia zaczyna się w chwili, gdy zachodnia kultura nauczyła się odczytywać charakter człowieka z jego wyglądu.

CIAŁO NIE ZAWSZE BYŁO PROBLEMEM

Patrząc dziś na media społecznościowe, reklamy odzieżowe, okładki magazynów czy kampanie fitness, łatwo odnieść wrażenie, że szczupła sylwetka od zawsze stanowiła naturalny i powszechnie pożądany ideał ludzkiego ciała. Historia jednak pokazuje znacznie bardziej złożony obraz. Wystarczy spojrzeć na europejskie malarstwo renesansu i baroku, aby zauważyć, jak bardzo współczesne wyobrażenia o atrakcyjności różnią się od tych, które dominowały przez stulecia. Kobiety uwiecznione przez Tycjana, Rubensa czy Veronesego nie przypominają sylwetek promowanych dziś przez media. Ich ciała są pełniejsze, bardziej miękkie i dalekie od współczesnego ideału, a jednocześnie przedstawiane są jako uosobienie piękna, dobrobytu i wysokiego statusu społecznego.

Nie był to przypadek ani wyłącznie artystyczna konwencja. W świecie regularnie doświadczającym głodu, nieurodzaju, wojen i epidemii możliwość utrzymania większej masy ciała często stanowiła widoczny dowód dostępu do zasobów, których większości społeczeństwa nie udawało się zdobyć. W epoce, w której codzienne życie wymagało ciężkiej pracy fizycznej, a dostęp do żywności był uzależniony od kaprysów pogody, lokalnej gospodarki i sezonowości zbiorów, pełniejsza sylwetka mogła świadczyć o bezpieczeństwie, stabilności oraz pozycji społecznej znacznie skuteczniej niż kosztowny strój czy biżuteria.

Nie oznacza to oczywiście, że dawne epoki były wolne od własnych ideałów piękna. Różnica polegała jednak na tym, że wygląd nie był jeszcze traktowany jako wiarygodne świadectwo charakteru, samodyscypliny, inteligencji czy społecznej wartości człowieka.

Dopiero nadejście nowoczesności miało to zmienić.

NARODZINY SPOŁECZEŃSTWA DYSCYPLINY

W XIX wieku kraje zachodnie weszły w okres transformacji, która zmieniła nie tylko gospodarkę, miasta i technologie, ale również sposób postrzegania ludzkiego ciała. Rewolucja przemysłowa stworzyła świat oparty na wydajności, przewidywalności i kontroli, dlatego fabryki potrzebowały pracowników zdolnych do funkcjonowania według precyzyjnie określonego rytmu pracy, a rozwijające się państwa narodowe coraz częściej próbowały opisywać swoich obywateli za pomocą statystyk, tabel i wskaźników. W tym samym czasie medycyna zaczęła odchodzić od obserwacji pojedynczych przypadków na rzecz badania całych populacji, co oznaczało, że człowiek stopniowo przestawał być postrzegany wyłącznie jako jednostka posiadająca własną historię, a coraz częściej stawał się elementem większej zbiorowości podlegającej pomiarom, klasyfikacji i porównaniom.

Narodziny nowoczesnej biurokracji oraz rozwój metod statystycznych sprawiły, że niemal każdy aspekt ludzkiego życia zaczął podlegać kwantyfikacji. Mierzono długość życia, produktywność, sprawność fizyczną, wzrost, masę ciała oraz dziesiątki innych parametrów, ponieważ wierzono, że dzięki odpowiednio dużej liczbie danych możliwe będzie nie tylko lepsze zrozumienie społeczeństwa, lecz również skuteczniejsze nim zarządzanie. W rezultacie ciało zaczęło funkcjonować jako zbiór wartości liczbowych, które można było porównywać z ustalonymi normami i na tej podstawie określać, kto mieści się w granicach przeciętności, a kto od nich odstaje.

Szczególnie istotną rolę odegrały badania belgijskiego matematyka i statystyka Adolphe’a Queteleta, który w połowie XIX wieku próbował opisać cechy tak zwanego „przeciętnego człowieka”. Choć jego prace miały przede wszystkim charakter statystyczny i nie były tworzone z myślą o indywidualnej ocenie zdrowia, to właśnie one stały się fundamentem wskaźnika BMI, który wiele dekad później zaczął funkcjonować jako jedno z podstawowych narzędzi wykorzystywanych do klasyfikowania masy ciała na poziomie populacyjnym.

Najważniejsza zmiana nie dotyczyła jednak samych liczb, lecz znaczeń, które zaczęto do nich przypisywać. W społeczeństwie coraz silniej podporządkowanym ideom produktywności, samokontroli i indywidualnej odpowiedzialności szczupłość zaczęła być postrzegana nie tylko jako cecha fizyczna, ale również jako oznaka zdolności do panowania nad własnymi impulsami. Z kolei nadwaga coraz częściej interpretowana była jako widoczny dowód braku dyscypliny, nadmiernej pobłażliwości wobec siebie oraz niezdolności do kontrolowania własnych zachowań. W ten sposób masa ciała po raz pierwszy w historii zaczęła pełnić funkcję społecznego komunikatu, który miał rzekomo mówić coś nie tylko o wyglądzie człowieka, lecz również o jego charakterze, moralności i miejscu w społecznej hierarchii.

To właśnie w tym okresie ciało stopniowo przestawało być przede wszystkim świadectwem dostępu do zasobów, a zaczynało funkcjonować jako symbol określonych cnót i przywar, co stworzyło fundament pod procesy kulturowe, które w następnym stuleciu doprowadzą zarówno do narodzin przemysłu dietetycznego, jak i do pojawienia się ruchów kwestionujących samą zasadność oceniania człowieka przez pryzmat jego wyglądu.

KOBIECE CIAŁO STAJE SIĘ POLEM BITWY

Jeżeli XIX wiek stworzył mechanizm pozwalający oceniać ludzi poprzez ich ciała, to wiek XX przekształcił go w jeden z najpotężniejszych systemów społecznego oddziaływania w historii nowoczesnego Zachodu. Nigdy wcześniej pojedyncze pokolenie nie było otoczone tak ogromną liczbą obrazów definiujących nie tylko to, jak człowiek wygląda, ale również to, jak powinien wyglądać, aby zostać uznanym za atrakcyjnego, nowoczesnego i społecznie pożądanego. Rozwój fotografii, kina, prasy ilustrowanej, a następnie telewizji sprawił, że wzorce urody przestały funkcjonować lokalnie i zaczęły rozprzestrzeniać się na niespotykaną wcześniej skalę, docierając do milionów odbiorców niezależnie od ich miejsca zamieszkania czy pozycji społecznej.

Proces ten dotykał całego społeczeństwa, jednak szczególnie silnie oddziaływał na kobiety, których wygląd od dawna podlegał znacznie bardziej rygorystycznej ocenie niż wygląd mężczyzn. W pierwszej połowie XX wieku dynamicznie rozwijający się przemysł kosmetyczny zaczął coraz skuteczniej wykorzystywać ten mechanizm, odkrywając, że poczucie niedoskonałości może stać się niezwykle wartościowym zasobem ekonomicznym. Każdy nowy standard urody tworzył bowiem jednocześnie rynek dla produktów i usług obiecujących jego osiągnięcie, a każda kolejna definicja kobiecego piękna generowała nowe potrzeby, które następnie można było komercjalizować.

Po II wojnie światowej proces ten uległ dalszemu przyspieszeniu, ponieważ gwałtowny wzrost zamożności społeczeństw zachodnich stworzył warunki dla rozwoju kultury konsumpcyjnej na niespotykaną wcześniej skalę. Coraz częściej sprzedawano już nie same produkty, lecz określone wizje życia, sukcesu i społecznego prestiżu, a reklamy stopniowo przestawały koncentrować się na praktycznych cechach oferowanych towarów, skupiając się raczej na kreowaniu wyobrażeń dotyczących tego, kim człowiek powinien się stać, aby zasłużyć na podziw i społeczne uznanie.

W tym samym czasie przemysł dietetyczny, kosmetyczny i modowy zaczął tworzyć wzajemnie wzmacniający się system, w którym ideał kobiecego wyglądu był nieustannie redefiniowany, a jednocześnie coraz trudniejszy do osiągnięcia. Im bardziej oddalał się od biologicznej przeciętności, tym większa część społeczeństwa doświadczała poczucia niedopasowania, które następnie mogło zostać wykorzystane jako paliwo dla kolejnych gałęzi rynku oferujących rozwiązania tego problemu.

Symbolicznym zwieńczeniem tej transformacji stały się lata sześćdziesiąte, kiedy światową ikoną mody została Twiggy. Jej niezwykle szczupła sylwetka nie była jedynie kolejnym trendem estetycznym, lecz sygnałem znacznie głębszej zmiany kulturowej, ponieważ po raz pierwszy tak wyraźnie utożsamiono nowoczesność, atrakcyjność i sukces z wyglądem, którego większość kobiet nie była w stanie osiągnąć bez nieustannej kontroli własnego ciała. W rezultacie coraz więcej osób zaczęło funkcjonować w stanie permanentnego napięcia pomiędzy rzeczywistością a społecznym ideałem, przy czym źródłem tego napięcia nie była nagła zmiana ludzkich ciał, lecz gwałtowna zmiana norm określających, które ciała zasługują na uznanie.

To właśnie wtedy zaczęły powstawać warunki, które w kolejnych dekadach doprowadzą do narodzin ruchów kwestionujących samą zasadność podporządkowywania ludzkiej wartości standardom estetycznym, ponieważ coraz większa liczba ludzi zaczęła dostrzegać, że problem nie tkwi wyłącznie w wyglądzie, ale w systemie społecznym, który uczynił wygląd jednym z głównych kryteriów oceny człowieka.

WYBUCH BUNTU

Kiedy 5 czerwca 1967 roku kilkaset osób zgromadziło się w nowojorskim Central Parku podczas wydarzenia nazwanego Fat-In, większość obserwatorów traktowała protest jako jedną z wielu osobliwości charakterystycznych dla epoki kontrkultury. Były to przecież lata, w których amerykańskie społeczeństwo doświadczało głębokich napięć związanych z wojną w Wietnamie, walką o prawa obywatelskie, rewolucją obyczajową oraz narodzinami nowych ruchów społecznych kwestionujących niemal każdy element dotychczasowego porządku, dlatego grupa ludzi protestujących przeciwko dyskryminacji ze względu na wagę mogła wydawać się zjawiskiem marginalnym, nieporównywalnym z wielkimi konfliktami politycznymi i społecznymi tamtej epoki.

Z perspektywy czasu znacznie ciekawsze od samego wydarzenia okazuje się pytanie o to, dlaczego taki protest pojawił się właśnie wtedy. Fat-In nie był bowiem nagłym wybuchem społecznego niezadowolenia ani przypadkową inicjatywą garstki aktywistów, lecz konsekwencją procesów, które przez dziesięciolecia stopniowo zmieniały sposób postrzegania ludzkiego ciała. Jeżeli przez ponad sto lat rozwijające się społeczeństwa przemysłowe coraz silniej utożsamiały szczupłość z samokontrolą, sukcesem i moralną odpowiedzialnością, a jednocześnie coraz intensywniej przekonywały obywateli, że wygląd stanowi widoczne świadectwo ich charakteru, to prędzej czy później musiało pojawić się środowisko gotowe zakwestionować samą zasadność takiego myślenia.

To właśnie dlatego uczestnicy protestu nie występowali przeciwko zdrowiu ani nie próbowali przekonywać społeczeństwa, że masa ciała nie ma żadnego znaczenia biologicznego. Przedmiotem ich sprzeciwu była rzeczywistość, w której osoby otyłe spotykały się z ograniczeniami podczas poszukiwania pracy, otrzymywały niższe wynagrodzenia, doświadczały gorszego traktowania w gabinetach lekarskich oraz regularnie słyszały, że ich ciało jest przede wszystkim problemem wymagającym rozwiązania.

Dwa lata później ten rozproszony sprzeciw zaczął przybierać bardziej zorganizowaną formę, kiedy Bill Fabrey założył National Association to Advance Fat Acceptance, organizację znaną dziś jako NAAFA. Jej powstanie również nie było rezultatem abstrakcyjnej debaty akademickiej, lecz odpowiedzią na doświadczenia ludzi, którzy coraz częściej dostrzegali, że ich masa ciała wpływa nie tylko na sposób, w jaki są postrzegani przez otoczenie, ale również na ich realne możliwości funkcjonowania w życiu społecznym.

W tym miejscu pojawia się element, który bardzo często ginie we współczesnych opowieściach o body positive. Pierwotny ruch nie był bowiem ruchem samoakceptacji w znaczeniu, jakie nadaje się temu pojęciu dzisiaj. Nie koncentrował się na budowaniu pozytywnego obrazu własnego ciała ani na zachęcaniu ludzi do większej pewności siebie, lecz funkcjonował przede wszystkim jako ruch praw obywatelskich, którego uczestnicy domagali się odpowiedzi na pytanie, dlaczego część społeczeństwa musi najpierw zmienić swoje ciało, aby zostać uznaną za godną szacunku, kompetentną i zasługującą na takie samo traktowanie jak wszyscy pozostali obywatele.

FEMINIZM ODKRYWA EKONOMIĘ NIEZADOWOLENIA

W latach siedemdziesiątych ruch fat acceptance zaczął stopniowo wykraczać poza problem samej dyskryminacji osób otyłych, ponieważ coraz więcej aktywistów dochodziło do wniosku, że uprzedzenia związane z masą ciała nie są odosobnionym zjawiskiem społecznym, lecz elementem znacznie szerszego systemu kulturowego regulującego sposób, w jaki ludzie postrzegają własne ciała. Szczególnie wyraźnie dostrzegły to środowiska związane z drugą falą feminizmu, które już wcześniej analizowały mechanizmy wpływające na życie kobiet poprzez kontrolowanie ich seksualności, wyglądu, zachowań oraz społecznych ról.

Jednym z najbardziej wyrazistych przykładów tej zmiany była działalność grupy Fat Underground, powstałej w 1972 roku w Kalifornii. Jej członkinie argumentowały, że problem nie tkwi w samych ciałach osób otyłych, lecz w społeczeństwie, które przypisuje określonym typom ciał większą wartość niż innym. Było to istotne przesunięcie akcentów, ponieważ dyskusja zaczynała odchodzić od kwestii indywidualnych doświadczeń dyskryminacji w stronę analizy mechanizmów kulturowych i ekonomicznych podtrzymujących te nierówności.

Dla wielu aktywistek zasadnicze pytanie przestało więc dotyczyć wyłącznie tego, dlaczego osoby otyłe spotykają się z gorszym traktowaniem. Coraz częściej zastanawiano się nad czymś znacznie bardziej fundamentalnym: dlaczego tak ogromna część kobiecego życia koncentruje się wokół nieustannego poprawiania własnego wyglądu i dlaczego poczucie fizycznej niewystarczalności wydaje się niemal powszechnym doświadczeniem kobiet żyjących w społeczeństwach zachodnich.

Poszukując odpowiedzi na to pytanie, feministki zaczęły zwracać uwagę na zależność, która wcześniej rzadko stawała się przedmiotem publicznej debaty. Zauważyły bowiem, że rozwój przemysłu kosmetycznego, modowego i dietetycznego nie prowadził do wzrostu społecznego zadowolenia z własnego wyglądu, lecz przeciwnie, wydawał się współistnieć z coraz silniejszym przekonaniem, że kobiece ciało wymaga nieustannej kontroli i korekty. Im więcej kobiet wierzyło, że powinny schudnąć, tym szybciej rozwijał się rynek diet, suplementów i programów odchudzających, a im bardziej oddalał się ideał urody, tym większe stawało się zapotrzebowanie na produkty obiecujące przybliżenie do niego. W oczach wielu aktywistek nie był to przypadek, lecz mechanizm ekonomiczny, którego skuteczność zależała właśnie od podtrzymywania poczucia niedoskonałości.

To właśnie w tym okresie zaczyna kształtować się intelektualny fundament późniejszego body positive. Coraz mniej miejsca zajmuje w nim sama masa ciała, a coraz więcej pytania dotyczące społecznej władzy, norm kulturowych oraz mechanizmów ekonomicznych wpływających na sposób, w jaki ludzie postrzegają siebie. W efekcie spór stopniowo przestaje dotyczyć wyłącznie kilogramów, a zaczyna dotyczyć tego, kto ma prawo definiować, które ciała są akceptowalne, a które wymagają nieustannej korekty.

PSYCHOLOGIA OBLICZA KOSZT ZAWSTYDZANIA

Przez większą część XX wieku dominowało przekonanie, że społeczna presja związana z wyglądem może pełnić funkcję motywującą. W logice społeczeństwa zbudowanego wokół dyscypliny, samokontroli i indywidualnej odpowiedzialności wydawało się to wręcz oczywiste. Jeżeli człowiek odczuwa dyskomfort związany ze swoim wyglądem, powinien dążyć do jego zmiany, a jeżeli doświadcza społecznej dezaprobaty, będzie miał dodatkową motywację do podjęcia działań prowadzących do poprawy własnej sytuacji. Przez długi czas niewiele osób kwestionowało to założenie, ponieważ doskonale wpisywało się ono w dominującą narrację kulturową, zgodnie z którą masa ciała była przede wszystkim rezultatem indywidualnych wyborów.

Sytuacja zaczęła się jednak zmieniać w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, kiedy psychologowie, socjologowie oraz badacze zdrowia publicznego coraz częściej kierowali uwagę nie na samą masę ciała, lecz na społeczne konsekwencje życia w kulturze nieustannej oceny. Zamiast pytać wyłącznie o to, jakie skutki zdrowotne niesie otyłość, zaczęto analizować również wpływ stygmatyzacji na funkcjonowanie psychiczne osób, które regularnie doświadczały wyśmiewania, upokarzania lub wykluczenia z powodu swojego wyglądu.

Wyniki tych badań okazały się znacznie bardziej skomplikowane, niż wcześniej zakładano. Coraz częściej obserwowano bowiem, że osoby narażone na chroniczną stygmatyzację częściej cierpiały na depresję, zaburzenia lękowe, obniżoną samoocenę oraz zaburzenia odżywiania, a jednocześnie nie znajdowano przekonujących dowodów na to, że zawstydzanie prowadzi do trwałej poprawy zdrowia lub skuteczniejszej kontroli masy ciała. Przeciwnie, wiele analiz sugerowało, że mechanizm ten może uruchamiać błędne koło, w którym stres związany z oceną społeczną sprzyja kompensacyjnym zachowaniom żywieniowym, poczucie wstydu prowadzi do izolacji, a lęk przed oceną utrudnia podejmowanie aktywności fizycznej i korzystanie z opieki zdrowotnej.

To właśnie w tym okresie następuje kolejna istotna zmiana w historii ruchu. Dyskusja, która wcześniej koncentrowała się przede wszystkim na prawach obywatelskich, dyskryminacji i społecznych nierównościach, zaczyna stopniowo przesuwać się w stronę psychologii obrazu ciała oraz relacji człowieka z własnym wyglądem. Coraz większe znaczenie zyskują pytania dotyczące tego, w jaki sposób ludzie internalizują społeczne normy piękna, jak wpływają one na poczucie własnej wartości oraz jakie konsekwencje niesie życie w przekonaniu, że ciało nieustannie wymaga poprawy.

Założona w 1996 roku organizacja The Body Positive wyrastała właśnie z tego nowego sposobu myślenia. Jej twórczynie koncentrowały się przede wszystkim na odbudowywaniu relacji człowieka z własnym ciałem po latach funkcjonowania w kulturze zawstydzania, porównywania i nieustannej kontroli wyglądu. W pewnym sensie był to moment przełomowy, ponieważ po raz pierwszy w centrum debaty znalazło się nie pytanie o to, jak zmienić ciało, lecz o to, jak zmienić sposób myślenia o ciele.

To właśnie wtedy zaczyna kształtować się język, który współcześnie większość ludzi utożsamia z body positive.

TO NIE INTERNET STWORZYŁ RUCH

Kiedy w drugiej dekadzie XXI wieku media społecznościowe zaczęły odgrywać dominującą rolę w kształtowaniu przestrzeni publicznej, wielu obserwatorów odniosło wrażenie, że ruch body positive narodził się właśnie wtedy, wraz z pojawieniem się Instagrama, influencerów i internetowych kampanii promujących różnorodność ciał. Takie przekonanie wynikało jednak przede wszystkim z nagłego wzrostu widoczności samego zjawiska, a nie z jego rzeczywistych korzeni, które sięgały kilku wcześniejszych dekad aktywizmu, debat akademickich oraz sporów dotyczących społecznych konsekwencji kultury szczupłości.

Przez większą część XX wieku dostęp do masowej widoczności pozostawał pod kontrolą stosunkowo niewielkiej grupy instytucji, obejmujących redakcje prasowe, stacje telewizyjne, domy mody, agencje reklamowe i przemysł rozrywkowy. To właśnie one decydowały, które twarze pojawią się na okładkach magazynów, jakie sylwetki zostaną uznane za atrakcyjne oraz jakie wzorce urody będą prezentowane milionom odbiorców. W praktyce oznaczało to, że ogromna część społeczeństwa pozostawała niemal niewidoczna, ponieważ osoby starsze, osoby z niepełnosprawnościami, osoby po amputacjach, osoby z widocznymi bliznami czy osoby otyłe bardzo rzadko pojawiały się w przestrzeni medialnej w rolach innych niż wyjątek, ciekawostka lub problem wymagający rozwiązania.

Rozwój mediów społecznościowych radykalnie zmienił tę sytuację, ponieważ po raz pierwszy w historii narzędzia pozwalające na publiczną prezentację własnego wizerunku stały się dostępne dla praktycznie każdego użytkownika posiadającego dostęp do internetu. W efekcie monopol tradycyjnych instytucji medialnych zaczął stopniowo słabnąć, a przestrzeń publiczna została wypełniona obrazami ludzi, którzy wcześniej funkcjonowali poza głównym nurtem kultury wizualnej. Miliony osób mogły nie tylko publikować własne zdjęcia, lecz również tworzyć społeczności skupione wokół wspólnych doświadczeń związanych z wyglądem, niepełnosprawnością, chorobą, wiekiem czy masą ciała, dzięki czemu dyskusje prowadzone wcześniej przez stosunkowo niewielkie środowiska aktywistyczne zaczęły docierać do odbiorców na niespotykaną wcześniej skalę.

Z perspektywy historii body positive był to moment przełomowy, ponieważ po raz pierwszy idea reprezentacji różnorodnych ciał przestała funkcjonować przede wszystkim jako postulat polityczny i zaczęła stawać się codziennym doświadczeniem milionów użytkowników internetu. Ludzie, którzy przez lata widzieli w mediach wyłącznie wąski wycinek ludzkiej różnorodności, zaczęli dostrzegać, że rzeczywistość wygląda inaczej niż świat prezentowany wcześniej przez przemysł rozrywkowy.

Jednocześnie sukces ten uruchomił proces, który wielokrotnie powtarzał się w historii ruchów społecznych. Im większą popularność zdobywała dana idea, tym większe zainteresowanie budziła wśród firm dostrzegających jej potencjał marketingowy. Marki odzieżowe, kosmetyczne i lifestyle’owe bardzo szybko zauważyły, że zmieniające się oczekiwania społeczne można wykorzystać komercyjnie, dlatego zaczęły coraz częściej wykorzystywać język różnorodności, inkluzywności i akceptacji ciała w swoich kampaniach reklamowych. W rezultacie postulaty, które przez wcześniejsze dekady funkcjonowały przede wszystkim jako element krytyki społecznych norm, zaczęły stopniowo przekształcać się w strategie marketingowe mające budować pozytywny wizerunek marek.

Paradoks polegał na tym, że ruch powstały jako sprzeciw wobec mechanizmów wykluczenia został częściowo wchłonięty przez ten sam system gospodarczy, który wcześniej współtworzył normy będące przedmiotem krytyki. Hasła dotyczące akceptacji ciała pozostały obecne w przestrzeni publicznej, jednak znaczna część ich pierwotnego kontekstu politycznego i społecznego zaczęła stopniowo zanikać. W efekcie współczesne body positive stało się zjawiskiem bardziej złożonym niż jego historyczni poprzednicy, ponieważ obok idei walki z dyskryminacją pojawiły się również interesy marketingowe, strategie wizerunkowe oraz logika mediów społecznościowych premiujących treści łatwe do rozpowszechniania i komercjalizacji.

CIAŁO JAKO SPOŁECZNY EGZAMIN

Historia body positive bywa współcześnie przedstawiana jako spór pomiędzy zwolennikami zdrowia a zwolennikami akceptacji, jednak takie ujęcie upraszcza proces, który kształtował się przez ponad sto lat i obejmował znacznie więcej niż samą debatę o masie ciała. W rzeczywistości ruch ten nie narodził się dlatego, że ludzie pewnego dnia postanowili pokochać swoje ciała, ani dlatego, że nagle przestali interesować się zdrowiem. Jego pojawienie się było konsekwencją długotrwałej transformacji kulturowej, w ramach której ciało stopniowo przestało być wyłącznie biologiczną rzeczywistością, a zaczęło funkcjonować jako rodzaj społecznego dokumentu mającego świadczyć o charakterze, samodyscyplinie, odpowiedzialności oraz miejscu człowieka w hierarchii społecznej.

Przez kolejne dekady nowoczesność dostarczała temu procesowi nowych narzędzi. Industrializacja stworzyła społeczeństwo, w którym samokontrola i produktywność zaczęły być traktowane jako cnoty o fundamentalnym znaczeniu, medycyna i statystyka wyznaczyły normy pozwalające klasyfikować ludzkie ciała, a rozwijająca się kultura konsumpcyjna odkryła, że poczucie niedoskonałości może stać się niezwykle skutecznym mechanizmem napędzającym popyt. W rezultacie reklama, przemysł kosmetyczny, sektor dietetyczny i media masowe zaczęły wspólnie tworzyć środowisko, w którym ideał wyglądu był jednocześnie wszechobecny i coraz trudniejszy do osiągnięcia, a miliony ludzi stopniowo uczyły się postrzegać własne ciało nie jako element swojej tożsamości, lecz jako niekończący się projekt wymagający nieustannej poprawy. W takim świecie pojawienie się ruchu kwestionującego samą zasadność oceniania człowieka przez pryzmat wyglądu wydaje się niemal nieuniknione.

Być może właśnie dlatego historia body positive okazuje się znacznie ważniejsza niż sama debata dotycząca otyłości. Pod powierzchnią sporów o zdrowie, wagę i wygląd od początku kryło się bowiem pytanie dotyczące nie tego, ile powinien ważyć człowiek, lecz tego, w jaki sposób społeczeństwo definiuje jego wartość. Przez ponad stulecie zachodnia kultura coraz częściej traktowała ciało jak społeczny dokument mający świadczyć o charakterze, samodyscyplinie, odpowiedzialności oraz miejscu jednostki w hierarchii społecznej, a ruch body positive wyrósł właśnie z zakwestionowania tego sposobu myślenia.

Dziś, w epoce leków GLP-1, medycyny precyzyjnej, sztucznej inteligencji i algorytmów nieustannie analizujących nasz wizerunek, pytanie to nie straciło na aktualności. Wręcz przeciwnie – wraz z rozwojem technologii pozwalających coraz skuteczniej modyfikować ludzkie ciała staje się ono jeszcze bardziej istotne, ponieważ zmusza nas do zastanowienia się, gdzie przebiega granica pomiędzy troską o zdrowie, dążeniem do społecznej akceptacji i podporządkowywaniem się oczekiwaniom kultury, która od ponad wieku próbuje definiować, jak powinien wyglądać człowiek.

To właśnie dlatego historia body positive nie jest w gruncie rzeczy historią o otyłości. Jest historią o nieustannym napięciu pomiędzy potrzebą przynależności a prawem do istnienia poza granicami norm, które każda epoka uznaje za oczywiste.

BIBLIOGRAFIA:

Bordo, S. (2003). Unbearable Weight: Feminism, Western Culture, and the Body. Berkeley: University of California Press.
Cohen, R., Irwin, L., Newton-John, T., & Slater, A. (2019). „#BodyPositivity: A Content Analysis of Body Positive Accounts on Instagram”. Body Image, 29, 47-57.
Cooper, C. (2016). Fat Activism: A Radical Social Movement. Bristol: HammerOn Press.
Eknoyan, G. (2008). „Adolphe Quetelet (1796-1874): the average man and indices of obesity”. Nephrology Dialysis Transplantation, 23(1), 47-51.
Farrell, A. E. (2011). Fat Shame: Stigma and the Fat Body in American Culture. New York: New York University Press.
Puhl, R. M., & Heuer, C. A. (2009). „The Stigma of Obesity: A Review and Update”. Obesity, 17(5), 941-964.
Quetelet, A. (1842). A Treatise on Man and the Development of His Faculties. Edinburgh: William & Robert Chambers.
Stearns, P. N. (1997). Fat History: Bodies and Beauty in the Modern West. New York: New York University Press.
Tomiyama, A. J. (2014). „Weight Stigma is Stressful. A Review of Evidence for the Cyclic Obesity/Weight-Based Stigma Model”. Appetite, 82, 8-15.
Vigarello, G. (2013). The Metamorphoses of Fat: A History of Obesity. New York: Columbia University Press.
Wolf, N. (1991). The Beauty Myth: How Images of Beauty Are Used Against Women. New York: HarperCollins.